19 Kwi
  • By Stowarzyszenie
  • Cause in

Prozdrowotna rola kwasu foliowego


PROZDROWOTNA ROLA KWASU FOLIOWEGO
dr inż. Edyta Balejko
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
Wydział Nauk o Żywności i Rybactwa
Zakład Podstaw Żywienia Człowieka

Wraz z poczęciem dziecka dla kobiety rozpoczyna się szczególny etap w życiu, gdyż od tego momentu staje się ona matką. Szczególnie pierwszy okres ciąży wiąże się dla matki z potęgowaniem przeżyć: poczuciem dumy i mocy, ożywieniem i aktywnością, radością i uniesieniem, entuzjazmem i wielką szansą życiową. Z drugiej strony jest to również czas na swój sposób trudny, gdyż wymaga przystosowania się do nowej sytuacji. Każdemu rodzicowi, zależy by ich dzieci rodziły się zdrowe, sprawne i mądre. Na zdrowie dziecka wpływa wiele czynników jak na przykład genetyczne czy środowiskowe. Jednak najistotniejszym czynnikiem, bo ulegającym w dużym stopniu kontrolowaniu przez człowieka jest zdrowie matki, zależne od trybu życia, czyli aktywności fizycznej i przede wszystkim diety. Nie tylko matka jest tym, co je, jej dziecko również. Nowo powstający organizm czerpie wszystkie niezbędne składniki z organizmu matki, dlatego w codziennym jadłospisie nie może zbraknąć żadnego składnika potrzebnego zarówno dla zdrowia dziecka jak i matki.

zakladka kwas fojowy 1

Prawidłowe odżywianie jest bardzo ważne w czasie ciąży. Nie należy zapominać, że przed zajściem w ciążę, dieta powinna być odpowiednio zbilansowana i skorygowana. Warunkuje to odpowiednie przygotowanie organizmu na zmiany mające w nim nastąpić. Dzięki temu matka zapewnia swemu dziecku najlepszy start życiowy. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) przedstawiła podstawowe zasady żywienia kobiet ciężarnych za pomocą piramidy żywienia (Rys. 1), w której zasugerowała dzienną liczbę porcji produktów z poszczególnych grup.

zakladka kwas fojowy 2Rys. 1. Piramida żywienia kobiet w ciąży (WHO)

Znaczące miejsce w odżywianiu kobiet ciężarnych zajmuje kwas foliowy, zwany także folianem lub folacyną. Należy on do rozpuszczalnych w wodzie witamin z grupy B. Jego rola w organizmie polega na dostarczaniu jednostek jednowęglowych wielu związkom biorącym udział w podziałach komórek, syntezie białek i innych ważnych czynnościach organizmu. Przez to narządami najbardziej narażonymi na stany niedoborów są te, w których zachodzi intensywne namnażanie się komórek, na przykład szpik kostny (erytropoeza) i nabłonek wyściełający układ trawienny. Jednowęglowe jednostki kwasu foliowego potrzebne są szczególnie w okresie ciąży do syntezy zasad azotowych, będących elementami struktury DNA; cyklu metabolicznego homocysteinowo-metioninowego oraz modyfikowania neurotransmiterów. Zaburzenie jakiejkolwiek z tych funkcji związane z poważnym lub tylko niewielkim niedoborem kwasu foliowego może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia matki jak i dziecka .

Badania prowadzone nad kwasem foliowym wskazują na potencjalną jego rolę w przeciwdziałaniu nowotworom, szczególnie tkanki nabłonkowej szyjki macicy, żołądka i okrężnicy. Co więcej, badania Giovannuciego i wsp. dowodzą istnieniu odwrotnej korelacji pomiędzy spożyciem kwasu foliowego, a pojawieniem się polipów jelita grubego .

Kobiety w ciąży, u których gwałtownie wzrasta wytwarzanie czerwonych krwinek, dość często narażone są na niedokrwistość megaloblastyczną, charakteryzującą się obecnością dużych, niedojrzałych erytrocytów, niezdolnych do aktywnego transportu tlenu do tkanek ciała. Jak się okazuje kwas foliowy w ogromnym stopniu efektywnie wpływa na leczenie tego rodzaju niedokrwistości.

Jednym z najważniejszych odkryć jest fakt, że kwas foliowy przyjmowany w odpowiedniej ilości przed zajściem w ciążę i w pierwszych miesiącach ciąży, redukuje ryzyko wystąpienia u noworodków wrodzonych uszkodzeń cewy nerwowej (WCN), zwłaszcza rozszczepu kręgosłupa i bezmózgowia. Są to zaburzenia procesu zamykania się cewy nerwowej, powstające już na przełomie 3 i 4 tygodnia życia płodowego. W Polsce ocenia się, że około 16 poczęć na 1000 obarczonych jest WCN. Kwas foliowy zmniejsza również ryzyko przedwczesnych porodów, wcześniactwa czy małej masy urodzeniowej.

Zarówno badania epidemiologiczne, jak i badania rodzinne dowodzą, że WCN jest uwarunkowane genetycznie, ale też środowiskowo, w tym ogromną rolę odgrywa dieta. Suplementacja kwasem foliowym, zwłaszcza kobiet, które już wcześniej urodziły dziecko z WCN, zmniejsza ryzyko tych wad o 58 do 100%. W wielu krajach opracowano zalecenia odnośnie suplementacji kwasem foliowym. W Polsce Zespół Ekspertów powołanych przez Ministerstwo Zdrowia i Opieki Społecznej zaleca, aby wszystkie kobiety w wieku rozrodczym, zwłaszcza przed planowaną ciążą przyjmowały 400 μg tego kwasu dziennie, natomiast kobiety ciężarne 600 μg dziennie. Suplementacja powinna trwać już od 3 miesięcy przed ciążą do 8-12 tygodni po zapłodnieniu. Jak wynika z badań u kobiet ciężarnych, spożywają one dziennie zaledwie połowę zalecanych wartości. Dokładny mechanizm, dzięki któremu kwas foliowy umożliwia prawidłowy rozwój ośrodkowego układu nerwowego w pierwszych miesiącach życia jest wciąż przedmiotem badań.

W Stanach Zjednoczonych wzbogaca się w kwas foliowy mąkę i produkty zbożowe.

Kwas foliowy nie jest syntetyzowany przez organizm człowieka. Uzyskiwany jest z folianów, występujących w wielu produktach roślinnych i zwierzęcych, szczególnie w warzywach ciemnoliściastych, przetworach zbożowych, wątrobie, owocach cytrusowych (tab.1). Przy ocenie wartości produktu jako jego źródła należy pamiętać, iż podczas przechowywania produktów spożywczych foliany ulegają utlenieniu, w wyniku tego powstają formy mniej przyswajalne. Foliany są bardzo wrażliwe na działanie wysokiej temperatury, a także promieni słonecznych. Znaczne ich straty wynoszące 50-90% zawartości wyjściowej, występują w czasie gotowania i termicznego przetwarzania żywności. Dlatego zaleca się przechowywanie produktów je zawierających w chłodnych, ciemnych miejscach, krótkotrwałe gotowanie lub w przypadku owoców i warzyw spożywanie w stanie surowym. Syntetyczny kwas foliowy posiada prawie 100% przyswajalności, co wynika z jego prostszej budowy chemicznej. W badaniach zauważono, że cynk ma duże znaczenie w procesie absorpcji kwasu foliowego w jelicie.

Tabela 1. Zawartość folianów w wybranych produktach żywnościowych (μg/100g)

Produkt

Świeży

Gotowany

% strat

Wątroba

219-364

145-240

34

Otręby pszenne

258

Szpinak

155

29-90

42

Brukselka

88-170

36

69

Szparagi

70-175

Bób

130

37

72

Kalafior

120

51

58

Brokuły

90

64

29

Groch

87

34

61

Jajko

70

30

57

Chleb pszenny pełnoziarnisty

39

Papryka

37

Sałata

33

Kapusta

16-45

11

53

Banany

28-36

Pomarańcze

24

Sery

16

Mleko krowie

2-12

Wołowina, drób, wieprzowina

5-18

Jabłka

6

 

Z badan własnych (Rys.2) wynika, iż dzienne racje pokarmowe badanych kobiet w ciąży dostarczały zaledwie 151,19 μg folianów, co stanowiło jedynie 25,20% realizacji normy (600,0 μg/dobę).

zakladka kwas fojowy 3Rys. 2. Średnie dzienne spożycie folianów w ciąży w porównaniu z zapotrzebowaniem wyrażone w μg/dobę.

Stopień pokrycia zapotrzebowania na foliany przez kobiety ciężarne jest częstym tematem badań. Niestety we wszystkich okazuje się, że bardzo ciężko jest uniknąć niedoboru czy deficytu. W badaniach Weker i wsp. spożycie folianów w diecie ciężarnych nie stosujących suplementacji wynosiło średnio 180 μg dziennie, co stanowiło zaledwie 45% realizacji normy. Podobne wyniki uzyskała Hamułka i in., gdzie średnie spożycie folianów z diety kształtowało się na poziomie 180-222 μg. Z badań przeprowadzonych w populacji ciężarnych z okolic Warszawy wynika, że ich dieta pokrywa tylko w około 50% dzienne zapotrzebowanie na kwas foliowy.

Niedobór kwasu foliowego powoduje ryzyko powikłań zdrowotnych gdyż witamina ta jest koenzymem warunkującym prawidłową syntezę kwasów nukleinowych.

Skutki niedoboru:

  • zahamowanie wzrostu i odbudowy komórek w organizmie
  • mała ilość czerwonych ciałek we krwi, tzw. anemia megaloblastyczna (makrocytowa)
  • uczucie przemęczenia i kłopoty z koncentracją
  • stany niepokoju, lęku, depresja, nadmierna drażliwość
  • bezsenność, roztargnienie, problemy z pamięcią
  • zaburzenia w trawieniu i we wchłanianiu składników odżywczych, niedożywienie, biegunka, zmniejszony apetyt, obniżona masa ciała
  • stany zapalne języka oraz błony śluzowej warg, bóle głowy, kołatanie serca, przedwczesna siwizna
  • u dzieci i młodzieży zahamowanie wzrostu.

W odpowiednio zbilansowanej diecie kobiet ciężarnych zaleca się spożywanie dużej ilości owoców i warzyw, co jest niezbędne do prawidłowego rozwoju psychofizycznego płodu. Naturalne źródła witamin i składników mineralnych gwarantują lepsze przyswajanie i wykorzystywanie tych składników żywności przez organizm człowieka. Jednak spożycie kwasu foliowego powinno w pewnym stopniu przewyższać normę. Jest to związane z ogromnymi ich stratami z pożywienia w czasie obróbki technologicznej, jak i ograniczoną przyswajalnością.

Szczecin 2013