19 Kwi
  • By Stowarzyszenie
  • Cause in

Zapotrzebowanie na wybrane witaminy oraz ich rola w profilaktyce i leczeniu osteoporozy


ZAPOTRZEBOWANIE NA WYBRANE WITAMINY ORAZ ICH ROLA W PROFILAKTYCE I LECZENIU OSTEOPOROZY
dr inż. Edyta Balejko
Zachodniopomorski Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
Wydział Nauk o Żywności i Rybactwa
Zakład Podstaw Żywienia Człowieka

Osteoporoza jest chorobą społeczną ze względu na zasięg i następstwa. Złamania powodowane tą chorobą prowadzą niejednokrotnie do inwalidztwa oraz utraty samodzielności. Choroba ta rozwija się przede wszystkim u ludzi starszych oraz u kobiet w okresie menopauzy, a więc jest ona jedną z tych chorób, której częstość występowania nasila się wraz z wiekiem. W związku z wydłużaniem się okresu życia i zwiększeniem liczby ludzi starych w populacji problem ten będzie ciągle narastał, jeżeli nie wdroży się powszechnej i właściwie prowadzonej profilaktyki. Za profilaktykę osteoporozy uznaje się zapobieganie wystąpieniu choroby przed jej pojawieniem poprzez zwalczanie czynników ryzyka jej rozwoju. W prewencji największe znaczenie ma jak najwcześniejsze zwalczanie owych czynników ryzyka. Większość zasad dotyczy żywienia oraz aktywności ruchowej. Żywieniowe leczenie osteoporozy odgrywa zasadniczą rolę w zapobieganiu złamaniom kostnym, zapewnieniu chorym jak najlepszej jakości życia i przeciwdziałaniu przedwczesnym zgonom. Prewencja osteoporozy obejmuje między innymi odpowiednią podaż witamin, przede wszystkim: K, D, C,B6, B12, Kwas foliowy, odpowiednią podaż składników mineralnych, a zwłaszcza: wapnia, magnezu, fosforu, manganu, potasu, cynku, miedzi, fluoru.

zakladka osteoporoza 1

Witamina K to nazwa używana na określenie grupy podobnych związków, obejmującej: witaminę K (filochinon) – pochodzącą przede wszystkim z pożywienia; K (menachinon) – wytwarzaną przez bakterie jelitowe; K (menadion) – która jest związkiem syntetycznym. Witamina K, poza udziałem w krzepnięciu krwi, odgrywa ważną rolę w metabolizmie kości. Witamina ta między innymi stymuluje różnicowanie oraz aktywność metaboliczną osteoblastów i indukuje apoptozę osteoklastów. Jest ponadto potrzebna do produkcji i działania osteokalcyny.
Osteokalcyna to drugie po kolagenie najważniejsze białko odpowiedzialne za mineralizację kości. Jej magazynem ustrojowym jest wątroba i tkanka kostna. Niedobory witaminy K mogą wpływać na zwiększenie wydalania wapnia z moczem. Suplementacja tą witaminą zwiększa mineralną gęstość kości u kobiet z kompensacyjnym złamaniem kręgosłupa oraz nasila tworzenie kości u kobiet po menopauzie. Zauważono, że podanie 1 mg witaminy K dziennie kobietom w wieku 55 – 75 lat zmniejszało utratę masy kostnej i utratę wapnia z moczem. Witamina K jest dostarczana do organizmu dwiema drogami: wraz z dietą ale przede wszystkim przez syntezę bakterii jelitowych. Dlatego też zapotrzebowanie pokarmowe nie jest sprecyzowane. Nie ma też górnego tolerowanego poziomu spożycia dla tej witaminy. Naturalnym źródłem witaminy K jest: szpinak, sałata zielona, brukselka, zielona herbata, kapusta, kalafior, fasola, zielony groszek, kawa, jaja, masło.

zakladka osteoporoza 2

Witamina D spełnia kluczową rolę w gospodarce wapniowo – fosforanowej, ponieważ wzmaga wchłanianie oraz przyswajanie wapnia i fosforu oraz zapobiega demineralizacji kości. Dostarczenie jej w odpowiedniej ilości odgrywa znaczną rolę w profilaktyce i leczeniu osteoporozy (Tabela Nr 1).
Przy niskiej zawartości witaminy D wchłanianie wapnia zmniejsza się nawet 15 – 20% co powoduje wzrost stężenia parathormonu w surowicy krwi i zwiększoną resorpcję kości. Szczególnie problem ten dotyczy to osób starszych. Produkcja witaminy D zachodzi w komórkach naskórka pod wpływem promieniowania ultrafioletowego. Aktywna forma witaminy D – kalcytriol, wpływa między innymi na tkankę kostną. Za pośrednictwem osteoblastów wzmaga osteoklastyczną resorpcję kości, stymuluje powstawanie osteoklastów z komórek prekursorowych w szpiku kostnym oraz stymuluje komórki kościotwórcze do mineralizacji osteoidu. Zasadniczą funkcją witaminy D jest utrzymywanie w organizmie stężenia wapnia we krwi w granicach niezbędnych do podtrzymania głównych funkcji komórek jak i zapewnienie odpowiedniej mineralizacji kości. Wśród licznych działań aktywnych metabolitów witaminy D szczególnie istotna jest zależność między jej niedoborem a zmianami zachodzącymi w układzie kostnym u osób po 65 roku życia. Dzieje się tak między innymi dlatego, że istnieje bezpośredni związek tych czynników ze sprawnością ruchową, która stanowi jeden z ważniejszych elementów warunkujących samodzielność osób w podeszłym wieku. Niedobór witaminy D powoduje zmiany krzywicze w kościach u niemowląt i małych dzieci oraz rozmiękczenie kości, ich porowatość i kruchość u osób starszych. Ponadto niedobór tej witaminy u ludzi starszych wpływa na ośrodkowy układ nerwowy, mięśnie i równowagę, przyczyniając się do osłabienia siły mięśniowej i ograniczenia koordynacji ruchowej. W związku z tym zwiększa się ryzyko upadków i złamań osteoporotycznych .
Przewlekły niedobór witaminy D powoduje wtórną nadczynność przytarczyc, wysoki obrót kostny i w konsekwencji utratę masy kostnej. Wraz z wiekiem pogarsza się produkcja i wchłanianie witaminy D z następujących powodów: mniejszego wystawienia na słońce, zmniejszenia się zdolności aktywowania receptorów w skórze, zmniejszenia zdolności nerek i wątroby do przekształcania wit D, zmniejszonego spożycia i wchłaniania z żywności.
Uzupełnieniem diety mogą być suplementy witaminowo – mineralne zawierające tę witaminę. Podczas stosowania suplementacji należy jednak uważać, aby nie przekraczać dawki 2000 j.m. (50 µg) dziennie witaminy D. Przeciwwskazaniem do leczenia witamin a D3 jest: hiperkaliemia, hipermagnezemia, nadczynność przytarczyc, kamica nerkowa, sarkoidoza.

Tabela Nr 1.Proponowane nazewnictwo umożliwiające pełną ocenę stężenia witaminy D 25(OH)D w surowicy oraz skutków klinicznych niedoboru.

Nazewnictwo

Stężenie 25(OH)D w surowicy

Objawy kliniczne i/lub skutki biochemiczne

[nmol/l]

[ng/ml]

Deficyt

0 – 25 0 – 10

Znaczący wzrost stężenia parathormonu, upośledzenie wchłaniania wapnia, osteomalacja, miopatia.

Niedobór

>25 – 50 >10 – 20

Podwyższone stężenie parathormonu, obniżone wchłanianie jelitowe, zmniejszona gęstość minerału kostnego, subkliniczna miopatia.

Hipowitaminoza D

>50 – 70 >20 – 28

Niskie zasoby witaminy D w organizmie.

Stężenie optymalne/zalecane

70 – 100 >28 – 40

Brak zaburzeń funkcji zależnych od witaminy D w organizmie.

Stężenie toksyczne

>250 >100

Zwiększona ilość wapnia wchłanianego w jelicie, hiperkalcemia.

Źródło: Kupisz – Urbańska M. i wsp. (2011).
Dobrym źródłem witaminy D jest: tran, jaja, ryby, grzyby, wątroba.

zakladka osteoporoza 3

Witamina C.
Jedną z ważnych funkcji kwasu askorbinowego jest udział w syntezie kolagenu, stanowiącego podstawowy składnik macierzy organicznej tkanki kostnej. Wykazano również wpływ witaminy C na procesy związane z proliferacją i różnicowaniem osteoblastów oraz na przyspieszenie wzrostu i wydłużanie czasu ich przeżycia. Witamina ta zwiększa wchłanianie wapnia, magnezu i żelaza.
Wynikiem niedoboru kwasu askorbinowego są m.in.:
zaburzenia w tworzeniu spirali kolagenu, co prowadzi do wielu zmian patologicznych w obrębie tkanki kostnej,
słabego wykształcenia macierzy kostnej, w wyniku czego kości są bardziej podatne na złamania.
Górny tolerowany poziom spożycia dla witaminy C wynosi 2000 mg z uwzględnieniem suplementacji. Bogatym źródłem witaminy C są; czarna porzeczka, truskawki, owoce cytrusowe, owoce dzikiej róży, papryka, natka pietruszki, warzywa kapustne (brukselka, kalarepa, brokuły, kalafior, szpinak), boćwina, chrzan, szpinak.

zakladka osteoporoza 4

Witamina A. Potrzebna dla prawidłowego wzrostu i rozwoju tkanki kostnej oraz zębów. Spełnia ważną rolę w odbudowie kości, ponieważ zarówno osteoblasty, jak i osteoklasty zawierają jądrowe receptory dla kwasu retinowego.
Szkodliwe dla kości są zbyt duże ale też i zbyt małe ilości witaminy A. Hiperwitaminoza w tym przypadku przyspiesza resorpcję kości, prowadzi do ich demineralizacji, zwiększając łamliwość i przyczyniając się do powstawania spontanicznych złamań. Toteż nie należy przekraczać 1500 µg omawianej witaminy w ciągu doby w dietach kobiet będących w okresie menopauzy lub po menopauzie, a także zagrożonych złamaniem bliższego końca kości udowej. Nie stwierdzono natomiast niekorzystnego wpływu β – karotenu na występowanie osteoporozy lub złamań kości. Witaminę A możemy szukać w: rybach (śledzie, sardynki, tuńczyk), tranie, mleku i przetworach mlecznych (twaróg, śmietana), margarynach wzbogacanych, jajach, wątrobie, marchewce, zielonych warzywach liściastych, pomidorach, brzoskwiniach, suszonych morelach, śliwkach suszonych.

zakladka osteoporoza 5

Witamina B6. Niezbędna w syntezie kolagenu i przemianach wapnia. Witamina ta jest kofaktorem w procesie usieciowania kolagenu. Wpływa też korzystnie na wzrastanie kości i homeostazę wapniową w organizmie. Niedobór B6 hamuje proces kostnienia i osłabia kości. Źródłem w żywności są: mięso, ryby, rośliny strączkowe, pełnoziarniste przetwory zbożowe, drożdże, papryka, brukselka, szpinak.

zakladka osteoporoza 6a

Właściwe odżywianie, niezależnie od wieku człowieka, jest jednym z głównych czynników jakie decydują o prawidłowym funkcjonowaniu organizmu. Może ono bowiem opóźnić naturalne, postępujące z wiekiem z różną intensywnością procesy starzenia się. Głównymi problemami odżywiania, jakie występują wraz z upływem lat są: niedostateczna ilość spożywanego pełnowartościowego białka, niedobory witaminowe i mineralne. Im bardziej urozmaicony jadłospis tym większe prawdopodobieństwo, że zawiera wszelkie niezbędne składniki pokarmowe w odpowiedniej ilości i proporcji. Odpowiednie zbilansowanie racji pokarmowych sprzyja dobremu zdrowiu i samopoczuciu, wspomaga leczenie farmakologiczne i zmniejsza ryzyko śmiertelności.

Szczecin 2013